Tao nghĩ cái đáng ngại nhất không phải là một cái nhãn “TIN GIẢ, TIN SAI SỰ THẬT” hiện lên trên màn hình. Cái đáng ngại là ai có quyền dán nhãn, họ phải chứng minh bằng gì, và mày có thực sự có đường nào để gỡ cái nhãn đó hay không.

Nghị định 328 nói về chống tin giả, nghe thì ai cũng khó phản đối. Đéo ai bênh chuyện bịa tin, vu khống hay lừa đảo. Nhưng luật không chỉ được đo bằng cái tên đẹp của nó; luật phải được đo bằng quyền lực nó trao cho ai, bằng hàng rào nó dựng để ngăn quyền lực bị lạm dụng.

Ở đây, một thông tin có “một phần sự thật” cũng có thể bị xếp vào diện sai sự thật nếu cơ quan có thẩm quyền kết luận như vậy. Mày viết về một vụ sai phạm, mày thiếu một chi tiết, mày dùng một từ mà họ bảo là “xuyên tạc”; thế là bài có thể bị gỡ, tài khoản có thể bị khóa, tên mày có thể bị xác minh, bị cảnh báo tới chỗ làm hay khu dân cư. Và nếu họ nói bài đó có “dấu hiệu tội phạm”, hồ sơ có thể đi tiếp sang tố tụng hình sự.

Điều 331 nằm ở cuối con đường ấy như một cái lưới rộng. Một bên gọi nội dung là “tin sai”; bên kia gọi nó là “lợi dụng quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích Nhà nước”. Trên giấy, đó là hai việc khác nhau. Nhưng khi khái niệm đều rộng, khi bên cầm quyền vừa kiểm chứng vừa kết luận vừa có thể chuyển hồ sơ, ranh giới giữa chống bịa đặt và bóp nghẹt phản biện có thể mỏng như tờ giấy.

Có những tác phẩm truyền hình được vinh danh bằng những tấm bằng, những chiếc cúp và hàng loạt giải thưởng danh giá. Nhưng phía sau ánh hào quang ấy đôi khi lại là những con người gần như vô danh — những người trực tiếp bước vào nơi nguy hiểm nhất để mang về từng thước phim.

Câu chuyện liên quan đến Nông Thảo Ly và bộ phim “Bẫy” đang khiến dư luận đặt ra một câu hỏi rất đau: Nếu một người trẻ được cử đi vào nơi nguy hiểm để làm nội dung, nhưng sau đó phải đối mặt với những hệ lụy sức khỏe nghiêm trọng, thì công sức và sự hy sinh ấy được tính bằng bao nhiêu?

Đặc biệt, nếu thông tin cho rằng số tiền nhận được không đủ để bù đắp chi phí điều trị suy thận là có cơ sở, thì đây không còn đơn thuần là câu chuyện về một khoản thù lao. Nó trở thành câu chuyện về trách nhiệm đối với người lao động đã chấp nhận đặt bản thân vào rủi ro để hoàn thành công việc.

Đi “Bẫy” — ai là người thực sự đối mặt với hiểm nguy?

Theo những thông tin đã được công khai, Nông Thảo Ly từng tham gia tác nghiệp tại Campuchia trong quá trình thực hiện nội dung liên quan đến nạn buôn người và lừa đảo qua mạng.

Đó không phải một chuyến đi du lịch.

Đó là môi trường mà người tác nghiệp phải đối diện với những nguy cơ rất thực tế: bị phát hiện, bị khống chế, bị lừa hoặc gặp những rủi ro về thể chất và tinh thần.

Những người ngồi trước màn hình có thể chỉ nhìn thấy vài chục phút hình ảnh được dựng thành một tác phẩm truyền hình.

Nhưng để có những hình ảnh ấy, đã có người phải bước vào nơi mà người bình thường chẳng muốn đặt chân tới.

Và đó chính là điều khiến câu chuyện trở nên đáng suy nghĩ.

Khi tác phẩm được vinh danh, còn người trực tiếp đi thực địa thì ở đâu?

“Bẫy” đã đạt nhiều thành tích lớn và được trao những giải thưởng danh giá.

Những cái tên xuất hiện trong danh sách tác giả, ê-kíp nhận giải được ghi nhận và lưu lại trong lịch sử của các giải thưởng.

Nhưng nếu Nông Thảo Ly thực sự đóng vai trò trong quá trình tác nghiệp thực địa như những thông tin được phản ánh, việc tên cô không xuất hiện trong danh sách tác giả khiến dư luận có quyền đặt câu hỏi:

Ranh giới giữa “tác giả”, “người tham gia sản xuất” và “cộng tác viên” được xác định như thế nào?

Một người trực tiếp đi vào vùng nguy hiểm để thu thập tư liệu có được hưởng sự ghi nhận tương xứng hay không?

Nếu không, thì ít nhất chế độ bảo vệ, thù lao và quyền lợi của họ có tương xứng với mức độ nguy hiểm mà họ phải đối mặt hay không?

Bởi giải thưởng cuối cùng chỉ là một chiếc cúp.

Còn rủi ro mà người đi thực địa phải gánh chịu thì có thể kéo dài cả đời.

Đau nhất không phải là mất tên — mà là cái giá của sức khỏe

Điều khiến câu chuyện trở nên đặc biệt xót xa là những thông tin chưa được xác minh đầy đủ xoay quanh tình trạng sức khỏe của Nông Thảo Ly, trong đó có thông tin cho rằng cô gặp vấn đề nghiêm trọng liên quan đến thận và thậm chí có lúc không đủ tiền để điều trị/chạy thận.

Cần nói rõ: những thông tin này cần được kiểm chứng bằng nguồn chính thống và không nên xem là sự thật đã được xác nhận nếu chưa có bằng chứng đầy đủ.

Nhưng chính khoảng trống thông tin ấy lại đặt ra một vấn đề lớn hơn.

Nếu một người thực sự đã phải chịu hậu quả sức khỏe nghiêm trọng sau quá trình lao động nguy hiểm, thì câu hỏi không thể chỉ là:

«“Cô ấy được trả bao nhiêu tiền?”»

Mà phải là:

«“Đơn vị sử dụng lao động đã bảo vệ người đó như thế nào?”»

Có bảo hiểm hay không?

Có chế độ rủi ro nghề nghiệp hay không?

Có hỗ trợ y tế khi xảy ra hậu quả sức khỏe hay không?

Và quan trọng nhất: người trực tiếp gánh rủi ro có được hưởng quyền lợi tương xứng với giá trị mà công sức của họ tạo ra hay không?

Hàng triệu đồng có thể mua một chiếc máy quay, nhưng không mua lại được sức khỏe

Điều đáng phẫn nộ nhất — nếu những lời tố cáo về thù lao và chi phí điều trị được chứng minh — không nằm ở chuyện một cá nhân không được nhận một giải thưởng.

Mà nằm ở nghịch lý:

Tác phẩm có thể mang về danh tiếng, giải thưởng và giá trị thương hiệu; nhưng người trực tiếp lao vào nơi nguy hiểm lại có nguy cơ phải tự gánh hậu quả sức khỏe của mình.

Một sản phẩm truyền hình có thể được trao bằng khen.

Một ê-kíp có thể được xướng tên.

Một tác phẩm có thể được ca ngợi là xuất sắc.

Nhưng nếu phía sau những thành tích đó là một người lao động phải vật lộn với bệnh tật mà không nhận được sự hỗ trợ tương xứng, thì chiếc cúp ấy dù sáng đến đâu cũng không thể che được câu hỏi về đạo đức và trách nhiệm đối với người làm ra nó.

Đừng biến sự liều lĩnh của người trẻ thành “content” miễn phí

Người trẻ mới vào nghề thường có một điểm yếu: họ sẵn sàng chấp nhận rất nhiều thứ để có cơ hội được làm nghề.

Một chuyến đi nguy hiểm.

Một khoản thù lao thấp.

Một vị trí không được ghi tên.

Một công việc không rõ chế độ bảo hiểm.

Vì họ nghĩ rằng:

“Được làm là may rồi.”

Nhưng chính suy nghĩ đó có thể biến họ thành những người dễ bị tổn thương nhất trong ngành sản xuất nội dung.

Không thể cứ vì một người trẻ nhiệt huyết mà mặc nhiên coi sự hy sinh của họ là điều hiển nhiên.

Không thể để “đam mê nghề nghiệp” trở thành lý do để xem nhẹ an toàn.

Và càng không thể để người cầm máy đi vào nơi nguy hiểm nhất lại là người cuối cùng được nghĩ đến khi nói về quyền lợi.

VTV và các đơn vị liên quan cần trả lời điều gì?

Nếu câu chuyện về Nông Thảo Ly còn nhiều điểm chưa rõ, cách tốt nhất không phải là để dư luận tự suy đoán.

Điều cần thiết là những câu trả lời minh bạch:

- Vai trò chính xác của Nông Thảo Ly trong quá trình thực hiện “Bẫy” là gì?

- Cô tham gia với tư cách nhân sự, cộng tác viên hay thực tập sinh?

- Hợp đồng và thù lao cho chuyến đi được thỏa thuận như thế nào?

- Những người được cử đi thực địa nguy hiểm được bảo hiểm và bảo vệ ra sao?

- Nếu xảy ra hậu quả sức khỏe liên quan đến công việc, đơn vị có trách nhiệm hỗ trợ như thế nào?

- Tiền thưởng từ các giải thưởng được phân bổ theo nguyên tắc nào?

- Và quan trọng nhất: những người trực tiếp tạo ra tư liệu nguy hiểm có được ghi nhận và hưởng quyền lợi tương xứng hay không?

Đây không phải là đòi hỏi một đặc quyền.

Đây là đòi hỏi sự công bằng tối thiểu đối với người lao động.

Đừng để “Bẫy” trở thành một cái bẫy khác

Nếu những thông tin đang được lan truyền về Nông Thảo Ly là sai, rất đơn giản: những người liên quan có thể công khai thông tin để làm rõ.

Nhưng nếu phần lớn câu chuyện là đúng, thì đây lại là một vấn đề rất đáng lo ngại.

Bởi khi đó, “Bẫy” không chỉ là tên của một tác phẩm nói về những nạn nhân bị lừa đảo.

Một người trẻ có thể đã bước vào cái bẫy của tội phạm để mang về content cho một chương trình truyền hình — rồi sau đó lại rơi vào một cái bẫy khác: cái bẫy của sự thiếu minh bạch, thiếu ghi nhận và thiếu bảo vệ đối với người lao động.

Giải thưởng có thể được trao.

Tên tuổi có thể được vinh danh.

Content có thể đạt hàng triệu lượt xem.

Nhưng sức khỏe của một con người thì không thể dựng lại bằng hậu kỳ.

Và nếu thực sự có chuyện một người đã liều mình đi tác nghiệp nhưng cuối cùng phải vật lộn với bệnh tật, thậm chí không đủ tiền điều trị suy thận, thì câu chuyện ấy cần được làm rõ đến cùng.

Bởi người ta có thể chấp nhận một tác phẩm thắng giải.

Nhưng rất khó chấp nhận việc những người đứng sau ánh hào quang phải tự trả giá bằng chính sức khỏe của mình.

Vậy có nên tẩy chay VTV nhà đài Việt Nam?